Bài viết
Tiền được tạo ra như thế nào? Ngân hàng và niềm tin
Tác giả Henry Hoang Pham
Ngày xuất bản
Từ tờ phiếu nhận bánh của bà Tư đến số dư ngân hàng, những câu hỏi tưởng đơn giản giúp ta hiểu tiền, tín dụng, lạm phát và trách nhiệm của người nắm quyền lực tài chính.
Một lời hứa có thể đổi thành bánh
Ở phiên chợ gây quỹ sửa mái phòng đọc, Mai bán những tờ phiếu xanh để khách đổi bánh của bà Tư. Tờ phiếu không ăn được, nhưng mọi người vẫn nhận vì tin rằng khi mang đến quầy, họ sẽ được trao bánh. Đó là một cách rất nhỏ để nhìn thấy sức mạnh của tiền: một thứ được nhiều người chấp nhận giúp việc trao đổi trở nên dễ dàng hơn. Tiền hiện đại không đơn giản là phiếu bánh. Nó gắn với pháp luật, hệ thống thanh toán, sản xuất và sự tin cậy lẫn nhau. Một tờ tiền có thể giữ nguyên con số in trên mặt, trong khi giá gạo, sách hay bánh thay đổi. Ta gọi sự tăng lên kéo dài của mặt bằng giá chung là lạm phát, chứ không phải bất cứ lần một món hàng tăng giá nào. Vì thế, hỏi “tiền là gì?” cũng là hỏi tiền có thể mua được gì, và người ta còn tin nó tới đâu.
Ngân hàng tạo tiền ra sao?
Khi một ngân hàng cấp một khoản vay, trong nhiều trường hợp ngân hàng đồng thời ghi một khoản tiền gửi mới vào tài khoản người vay. Tiền ngân hàng vì thế không chỉ là những tờ tiền đã được in sẵn rồi chuyển từ két này sang két khác. Nhưng khoản cho vay cũng tạo ra một nghĩa vụ trả nợ, còn ngân hàng phải đáp ứng các yêu cầu về vốn, thanh khoản, thanh toán và quản lý rủi ro. Không có phép màu làm xã hội giàu hơn chỉ bằng việc ghi thêm số trên màn hình. Chất lượng khoản vay phụ thuộc vào công việc, hàng hóa, dịch vụ và khả năng trả nợ phía sau. Nếu tiền và tín dụng mở rộng nhanh hơn năng lực tạo ra của cải trong những điều kiện nhất định, sức mua có thể bị bào mòn. Câu hỏi không chỉ là ngân hàng “tạo tiền” hay “không tạo tiền”, mà là tạo cho ai, để làm gì, với điều kiện và hậu quả nào.
Giả sử một tin đồn khiến mọi người trong xóm cùng đến rút tiền mặt. Một ngân hàng có những khoản cho vay tốt vẫn có thể thiếu tiền trả ngay, vì tài sản dài hạn không thể biến thành tiền mặt trong một buổi sáng. Walter Bagehot đã viết về vai trò của nguồn hỗ trợ thanh khoản khi thị trường hoảng loạn. Louis Brandeis lại nhắc đến nguy cơ quyền lực tập trung trong tay những người sử dụng tiền của người khác. Còn các lập luận quyết liệt về ngân hàng trung ương, như của G. Edward Griffin, cần được tách thành điều có chứng cứ và điều còn tranh cãi. Không nhất thiết phải tin tuyệt đối hay nghi ngờ tất cả. Ta có thể đòi hỏi báo cáo rõ ràng, kiểm toán, trách nhiệm giải trình và quy tắc giảm rủi ro. Cuốn Ai giữ chìa khóa của tiền? theo chân Mai, An và bạn bè qua 24 chuyện ngắn để mở ra đúng những câu hỏi ấy, không đòi người đọc phải giỏi kinh tế mới bắt đầu được.
